Học tập truy vấn là gì? Góc nhìn cho các nhà giáo dục

Sự tham gia chủ động của học sinh giúp hình thành mối liên kết sâu sắc hơn với nội dung học tập. Trong việc thúc đẩy học tập tích cực, học tập truy vấn (inquiry-based learning) đặc biệt hiệu quả khi khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và chủ động tham gia vào quá trình học của chính mình. Vậy học tập truy vấn là gì? Phương pháp này góp phần tạo nên sự am hiểu kiến thức sâu sắc hơn bằng cách nào? Hãy cùng theo dõi bài viết để khám phá câu trả lời nhé!

Học tập truy vấn (Inquiry-Based Learning) là gì?

Học tập truy vấn (Inquiry-Based Learning – IBL) là phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm, trong đó học sinh được tiếp cận với các câu hỏi ở mức độ tư duy cao và những trải nghiệm gắn với bối cảnh thực tiễn. Khác với mô hình giáo dục truyền thống, nơi giáo viên chủ yếu truyền đạt kiến thức và sự kiện, phương pháp này yêu cầu học sinh chủ động khám phá và điều tra để tự tìm ra câu trả lời. Trong đó, giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn và hỗ trợ, thay vì là người giảng giải, nhằm tạo ra một môi trường học tập giàu tính trải nghiệm và tương tác.

Ví dụ, giáo viên có thể tích hợp các thí nghiệm khoa học vào lớp học để triển khai học tập truy vấn thông qua việc cho các em trực tiếp tham gia các hoạt động thực hành, học sinh có cơ hội đặt ra các câu hỏi khoa học và học cách phân tích kết quả một cách có hệ thống.

Một ví dụ khác của học tập truy vấn là các chuyến tham quan thực tế (field trips). Khi học sinh được đến thăm những địa điểm gắn liền với nội dung học tập, chẳng hạn như di tích lịch sử hoặc môi trường tự nhiên, các em có thể hiểu sâu hơn về môn học. Nhờ vào việc tiếp xúc trực tiếp với các vấn đề trong thế giới thực, học sinh khám phá mối liên hệ giữa kiến thức đã học trong lớp và bối cảnh thực tiễn xung quanh, từ đó góp phần thúc đẩy tư duy phản biện.

Phân loại học tập truy vấn

Có nhiều loại hình dạy học và học tập theo phương pháp truy vấn, với các mức độ cấu trúc khác nhau nhằm phù hợp với từng bối cảnh lớp học cụ thể:

• Truy vấn xác nhận (Confirmation Inquiry): Giáo viên đưa ra một chủ đề cụ thể và xây dựng các câu hỏi nhằm dẫn dắt học sinh thực hiện hoạt động dựa trên kiến thức đã được tiếp thu. Phương pháp này giúp củng cố các khái niệm đã học, rèn luyện kỹ năng tuân thủ quy trình cũng như thu thập và ghi chép dữ liệu một cách chính xác giúp học sinh có thể xác nhận và mở rộng hiểu biết của mình.
• Truy vấn có cấu trúc (Structured Inquiry): Giáo viên xác định câu hỏi trọng tâm và quy trình thực hiện. Sau đó, học sinh phân tích và đánh giá dữ liệu thu thập được để hình thành các giải thích cho những phát hiện của mình.
• Truy vấn có hướng dẫn (Guided Inquiry): Giáo viên cung cấp câu hỏi nghiên cứu, còn học sinh tự thiết kế quy trình nhằm kiểm chứng giả thuyết và trình bày kết quả nghiên cứu.
• Truy vấn mở / truy vấn thực thụ (Open/True Inquiry): Hình thức này thường được áp dụng trong các hội chợ khoa học, nơi học sinh hoàn toàn chủ động trong việc xác định câu hỏi nghiên cứu. Theo đó, học sinh tự xây dựng câu hỏi, tiến hành quy trình nghiên cứu chi tiết và báo cáo kết quả thu được.

Các loại hình khác nhau của Học tập truy vấn

Lợi ích của học tập truy vấn

Học tập truy vấn mang lại nhiều lợi ích thiết thực, góp phần nâng cao trải nghiệm học tập của học sinh. Cụ thể:

Củng cố nội dung chương trình học

Học tập truy vấn giúp củng cố các nội dung quan trọng và tăng cường sự hiểu biết về các khái niệm nền tảng nhờ khả năng khơi gợi trí tò mò của người học. Cơ chế này hỗ trợ quá trình hình thành trí nhớ hiệu quả hơn, từ đó giúp học sinh tiếp thu kiến thức sâu và bền vững hơn.

Giáo viên có thể nuôi dưỡng sự tò mò của học sinh bằng cách sử dụng các câu hỏi truy vấn để mở đầu cho hoạt động học tập trong từng môn học khiến học sinh có xu hướng ghi nhớ tốt hơn những thông tin then chốt thu nhận được trong quá trình thực hành.

Phát triển kỹ năng

Học tập truy vấn khuyến khích học sinh phát triển nhiều kỹ năng quan trọng, bao gồm:

• Tư duy phản biện: Phương pháp này thúc đẩy học sinh phân tích thông tin và đánh giá nguồn dữ liệu một cách có hệ thống bằng việc đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời, học sinh tăng cường khả năng đánh giá độ tin cậy của thông tin.
• Giải quyết vấn đề: Học sinh có cơ hội tiếp cận các vấn đề trong bối cảnh thực tiễn, giúp rèn luyện khả năng tiếp cận thách thức một cách logic và xây dựng các chiến lược giải quyết hiệu quả.
• Giao tiếp: Các hoạt động như tham quan thực tế hoặc thí nghiệm khoa học đòi hỏi sự hợp tác giữa các học sinh để đạt mục tiêu chung. Đồng thời, việc trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng và súc tích góp phần nâng cao kỹ năng giao tiếp bằng văn bản và lời nói.

Học sinh có thể phát triển đa dạng kỹ năng

Phù hợp với nhiều bối cảnh lớp học

Các ví dụ về học tập truy vấn bao gồm tham quan thực tế, dự án học tập, làm việc nhóm và tranh luận trong lớp. Những hoạt động này phù hợp với nhiều môi trường lớp học khác nhau, không phụ thuộc vào trình độ kỹ năng hay cấp học của học sinh.

Giáo viên có thể điều chỉnh phương pháp giảng dạy để tạo ra các trải nghiệm học tập hấp dẫn và có ý nghĩa, phù hợp với mối quan tâm của học sinh, thông qua việc linh hoạt trong quy trình truy vấn, giáo viên có thể cung cấp nguồn lực và sự hỗ trợ cần thiết nhằm giúp các em tương tác sâu với nội dung học tập

Dạy học phân hóa

Định nghĩa học tập truy vấn nhấn mạnh vai trò của dạy học phân hóa, bởi phương pháp này cho phép đáp ứng sự đa dạng về sở thích, năng lực và phong cách học tập của học sinh.

Dạy học phân hóa cũng bao hàm việc sử dụng nhiều phương pháp và hình thức giảng dạy khác nhau, chẳng hạn như video hoặc văn bản, nhằm phù hợp với các phong cách học tập khác biệt. Ví dụ, một số học sinh học tập hiệu quả thông qua hoạt động thực hành, trong khi những em khác lại ưu tiên các nhiệm vụ viết. Bằng cách cung cấp nhiều con đường tiếp cận, giáo viên có thể hỗ trợ hành trình học tập cá nhân của từng học sinh.

Hiểu sâu hơn về bài học

Giáo viên thấu hiểu ý nghĩa của học tập truy vấn có thể giúp học sinh vượt ra khỏi việc ghi nhớ máy móc. Thay vì tiếp cận công thức hay quy tắc như những đơn vị kiến thức rời rạc, học sinh được khám phá quá trình hình thành khái niệm, lý do vì sao chúng có hiệu quả và bối cảnh áp dụng phù hợp. Việc đặt câu hỏi và tự giải quyết vấn đề cho phép học sinh tiếp cận cốt lõi của bài học bằng những giải pháp do chính các em đề xuất.

Học sinh có thể hiểu bài học tốt hơn

Chiến lược triển khai Học tập truy vấn trong lớp học

Giáo viên có thể áp dụng các chiến lược học tập truy vấn nhằm khuyến khích học sinh tham gia chủ động vào quá trình học tập. Một hoạt động truy vấn thường tuân theo chu trình truy vấn, bao gồm bốn giai đoạn chính dưới đây. Việc bám sát các giai đoạn này giúp triển khai học tập truy vấn một cách hiệu quả:

Đặt câu hỏi và lập kế hoạch

Giáo viên có thể khởi động bài học bằng cách yêu cầu học sinh phát triển ý tưởng, chia sẻ chúng và kiểm tra kiến thức nền. Ví dụ, có thể mở đầu bằng một câu hỏi như “Làm thế nào để giảm thiểu rác thải nhựa trong trường học của chúng ta?”.

Sau đó, giáo viên định hướng quá trình truy vấn bằng cách chia nhỏ câu hỏi trung tâm thành các câu hỏi phụ, chẳng hạn như:

• Những loại nhựa nào đang được sử dụng trong trường học?
• Rác thải nhựa tác động như thế nào đến môi trường?
• Làm thế nào để khuyến khích hoạt động tái chế?

Giai đoạn này giúp học sinh tập trung vào định hướng nghiên cứu. Việc trình bày các câu hỏi trên bảng hoặc áp phích truy vấn sẽ tạo điều kiện để học sinh tiếp tục bổ sung ý tưởng và câu hỏi khi đi sâu hơn vào quá trình tìm hiểu.

Nghiên cứu và khám phá

Sau khi xác định các câu hỏi, học sinh tiến hành tìm kiếm câu trả lời trong lớp học hoặc tại nhà. Các em có thể khai thác thông tin từ nhiều nguồn khác nhau như sách, Internet hoặc phim tài liệu.

Trong giai đoạn này, giáo viên hỗ trợ bằng cách tổ chức các chuyến tham quan thực tế hoặc mời diễn giả khách mời. Những ví dụ về học tập truy vấn này giúp học sinh hòa mình vào chủ đề nghiên cứu và hiểu sâu hơn bản chất của vấn đề.

Tổ chức và trình bày

Khi đã thu thập đầy đủ thông tin, học sinh lên kế hoạch trình bày kết quả nghiên cứu một cách hiệu quả. Giáo viên tạo điều kiện bằng cách cung cấp nhiều hình thức trình bày khác nhau, chẳng hạn như kịch ngắn, áp phích hoặc vi quyển. Đối với những học sinh lần đầu thực hiện, giáo viên sẽ hướng dẫn cách sắp xếp nội dung, xác định ý chính và sử dụng yếu tố trực quan.

Bên cạnh đó, các buổi phản hồi mang tính xây dựng giúp học sinh cải thiện chất lượng sản phẩm học tập. Qua từng lần thực hành, học sinh trở nên tự tin hơn và sẵn sàng cho các dự án tiếp theo, từ đó hình thành một môi trường học tập năng động.

Đối chiếu

Ở giai đoạn đối chiếu, học sinh đánh giá toàn bộ quá trình truy vấn và kết quả đạt được. Giáo viên quay lại các câu hỏi định hướng ban đầu để đảm bảo học sinh có thể trả lời chúng. Ví dụ, giáo viên có thể đặt ra các câu hỏi như:

• Trước khi nghiên cứu, em đã biết và chưa biết những gì?
• Hiện tại em đã hiểu điều gì?
• Em còn cần tìm hiểu thêm những nội dung nào?
• Hoạt động truy vấn có đạt được mục tiêu đề ra hay không?

Trong giai đoạn này, giáo viên tạo ra một môi trường an toàn để học sinh chia sẻ nhận định và khó khăn. Quá trình này giúp học sinh nhận thức rõ sự tiến bộ của bản thân và xác định nhu cầu học tập trong tương lai.

Các chiến lược để thực hiện học tập truy vấn

ISHCMC thấu hiểu khái niệm học tập truy vấn và triển khai các chiến lược hiệu quả trong chương trình giảng dạy, đặc biệt là Chương trình Tiểu học (Primary Years Programme – PYP), qua đó kiến tạo một môi trường giáo dục năng động và giàu tính tương tác. Thông qua phương pháp học tập truy vấn, chương trình học khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, hoài nghi, nghiên cứu và rút ra kết luận trong suốt hành trình học tập của mình. Nhờ mức độ tham gia cao, học sinh có cơ hội rèn luyện các kỹ năng thiết yếu và nuôi dưỡng niềm đam mê học tập.

Trải nghiệm học tập truy vấn tại ISHCMC

Học tập truy vấn là gì? Đây là một phương pháp giáo dục giàu tính tương tác, truyền cảm hứng cho học sinh khám phá, đặt câu hỏi và kiến tạo tri thức thông qua quá trình truy vấn khiến học sinh phát triển các kỹ năng quan trọng và cảm nhận việc học trở nên thú vị hơn.

Nếu phụ huynh mong muốn con em mình được trải nghiệm một môi trường giáo dục toàn diện, vận dụng phương pháp học tập truy vấn, hãy đăng ký nhập học tại ISHCMC. Tại đây, học sinh sẽ được nuôi dưỡng trí tò mò và chủ động tương tác với thế giới xung quanh trong một môi trường học tập năng động.

Câu hỏi thường gặp (FAQs)

1. Học sinh đóng vai trò gì trong học tập truy vấn?

Trong học tập truy vấn, học sinh đóng vai trò là những người nghiên cứu. Các em chủ động đặt câu hỏi, tự khám phá các khái niệm mới, chia sẻ phát hiện của mình với bạn bè và học hỏi lẫn nhau thông qua quá trình trao đổi.

2. Học tập truy vấn có phải là một phương pháp sư phạm không?

Có. Học tập truy vấn nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tham gia chủ động trong giáo dục, trong đó học sinh làm chủ quá trình học tập của mình. Phương pháp sư phạm này thay thế cách dạy học truyền thống vốn tập trung vào việc ghi nhớ kiến thức từ bài giảng và sách giáo khoa.

3. Làm thế nào để xây dựng một bài học theo phương pháp học tập truy vấn?

Giáo viên có thể thiết kế một bài học theo phương pháp học tập truy vấn thông qua các bước sau:

• Kết nối nội dung học với trải nghiệm cá nhân của học sinh
• Xác định rõ mục tiêu học tập và tiêu chí đánh giá
• Xây dựng kế hoạch bài học và hệ thống câu hỏi định hướng
• Kiểm tra và làm rõ các thắc mắc của học sinh
• Đối chiếu nhanh chóng về quá trình triển khai